U ratovima za oslobođenje srpskih krajeva koji su se nalazili pod Turskom vladavinom, vođenim od 1876. do 1878. godine, u kojima je oslobođena jugoistočna Srbija (Pirot, Bela Palanka, Niš, Leskovac, Vranje, Kuršumlija), poginuo je, ranjen i umro veliki broj vojnika Srpske vojske. O tome je vođena solidna dokumentacija, pa je, godinu dana po svršetku Drugog srpsko-turskog rata 1877-1878. godine, Vrhovna komanda Srpske vojske objavila knjigu ,,Rat Srbije sa Turskom za oslobođenje i nezavisnost 1877-1878. godine“. U to vreme vrhovni komandant bio je knez Milan Obrenović, a načelnik Štaba Vrhovne komande ađutant knežev, general Kosta S. Protić. Vojskovođa koji se najviše proslavio u ovom ratu bio je general Jovan Belimarković, komandant Šumadijskog kora, koji je u drugoj fazi rata bio, na izvestan način, nadređen i Moravskom koru pukovnika Milojka Lešjanina. Protić i Belimarković će deset godina kasnije, 1889. biti postavljeni za namesnike maloletnom kralju Aleksandru Obrenoviću, i tu dužnost vršiće sve do 1893. godine. Pomenuta knjiga, koju je sačinilo Operativno odeljenje Vrhovne komande sadrži gotovo sve relevantne podatke iz rata, od Proklamacije kneza Milana do podataka o poginulim, ranjenim i nestalim, spiskove odlikovanja, i, naravno, prikaz ratnih operacija.

U ovom, kao i u Prvom srpsko-turskom ratu, 1876. godine, učestvovao je i veliki broj vojnika iz svih sela sa teritorije današnje opštine Vrnjačka Banja. Ova knjiga nije mogla, iz objektivnih razloga, da objavi spiskove svih učesnika rata, ali zato sadrži neke dragocene podatke koji govore o ljudima koji su stradali. Ovde se iznose podaci samo o stradalim sa teritorije današnje Vrnjačke opštine, uz napomenu da podaci nisu mogli biti sistematizovani po jedinstvenoj metodologiji, jer nisu tako ni vođeni. Na primer, za umrle vojnike u pojedinim spiskovima postoji dijagnoza bolesti a u drugim ne, negde su navođeni datumi, a negde izostavljeni. Takođe, pojedina prezimena su pogrešno navođena, a vrlo je verovatno da su priređivači knjige pred sobom imali nečitke rukopise sastavljača spiskova. Umesto Medar, u pojedinim mestima je napisano Medak, umesto Čajetinac Šaptinac itd. Mi smo pokušali da te nedoslednosti ispravimo, upoređujući druge podatke o istim licima, na primer, popise stanovništva iz 1862/63. godine.

Pri zauzimanju Kuršumlije, decembra 1877, u borbama su ranjeni Mileta Minić i Stevan Minić, iz Gračaca, Karanovački srez, Čačanski okrug, redovi u Karanovačkom bataljonu Čačanske brigade I klase.

Decembra 1877. vođene su velike borbe za oslobođenje Niša u kojima je ranjen 791 vojnik, među kojima je bio i Nićifor Tlačinac iz Otroka. Bio je vojnik u I artiljerijskom puku, a ranjen je 28. decembra. Prema popisu stanovništva iz 1863. godine, Nićifor je imao sedam godina i živeo je u kući strica Antonija.

U knjizi je objavljen i spisak poginulih, ranjenih nestalih i umrlih vojnika pomenute Čačanske brigade I klase i Kruševačke brigade I I klase, u kojima su bili i vojnici sa današnje teritorije Vrnjačke opštine. U ovim borbama poginuli su redovi Aleksa Dumanović iz Stanišinaca (44 g.), Trstenički srez, Pavle Marjanović iz Ruđinaca i Atanasko Stanisavljević iz Rsovaca, Trstenički srez, koji su služili u Kruševačkoj brigadi, kao redovi.

Na spisku ranjenih su: redovi Simeon (Jovana) Seizović (34 g.) iz Vraneša, Karanovački srez, i Milorad (Marka) Milovanović (27 g.) iz Vukušice, takođe Karanovački srez. Oni su služili u Čačanskoj brigadi. Ranjeni iz Kruševačke brigade bili su redovi: Sima Branković, Teofan Vuličević i Avram Jevlonijević (svi iz Novog Sela), Andrija Vuličević iz Lipove, Živko Čeperković iz Rsovaca i Marko Milanović iz Vrnjaca.

Na spisku nestalih su Melentije Stojković iz Ruđinaca, Stevan Špirović i Stevan Čeperković iz Lipove, Mijailo Golić iz Goča, i Mijailo Gašić iz Novog Sela, svi u Kruševačkoj brigadi. U toku borbi umro je Stojko Čeperković iz Ruđinaca, Kruševačka brigada.

Spisak poginulih, ranjenih i nestalih u borbama kod Kuršumlije 31. decembra 1877. beleži i ime ranjenog Mijaila Stanojčića iz Ruđinaca.

Teške borbe vođene su i početkom 1878, tačnije 19. januara, na Samokovu. Poginulo je 49, ranjeno 300 a nestalo 25 vojnika. Spisak ne sadrži nijedno ime pogunulog sa pomenute teritorije. Ranjeni su bili: Andrija Golićić i Kosta Janković iz Novog Sela, Kruševački okrug, koji su služili u Kruševačkoj brigadi, Živan (Jovana) Broćković (25 g.) iz Lipove, Kruševački okrug, takođe Kruševačka brigada, Trifun (Rakića) Iričanin (22 g.) iz Stanišinaca, Kruševački okrug, Kruševačka brigada i Mina Topalović (21 g.) iz Štulca, Kruševački okrug, Kruševačka brigada. U rubrici ,,nestao“ zabeležena su imena Stojana Milosavljevića i Agatona Radosavljevića iz Rsovaca, Kruševački okrug, Kruševačka brigada. Svi pomenuti vojnici sa ovog spiska bili su redovi.

Tri dana kasnije, 22. januara 1878, nastavljene su borbe na Samokovskom visu. Veliki broj vojnika sa naše teritorije služio je u Ibarskoj diviziji, koja je u ovim borbama imala 23 poginula, 162 ranjena i 9 nestalih. Među poginulima je i ime redova Nedeljka Tlačinca iz Otroka, Čačanski okrug, Karanovački bataljon. Mnogo je duži spisak ranjenih: Jevtimije Čeperković iz Ruđinaca, Kruševački okrug, Trstenički bataljon, Milija Dumanović (36 g.) i Toma Dubravac iz Stanišinaca, Kruševački okrug, Trstenička brigada, Vladimir Stanjević i Đorđe Nedeljković (28 g.) iz Podunavaca, Čačanski okrug, Jošanički bataljon, Timotije Belobrđanin (30 g.), Milosav Krljar (26 g.), MiletaĐurović (24 g.) i Pavle Medar (22 g.) - svi iz Gračaca, Čačanski okrug, Jošanički bataljon, Anton Seizović (40 g.) iz Vraneša, Čačanski okrug, Jošanički bataljon, Jefrem Erdoglija (34 g.) iz Vukušice, Čačanski okrug, Jošanička brigada i Ilija Marković (44 g.) iz Otroka, Čačanski srez, Jošanička brigada.

Vođeni su i tzv. ,,mrtvački spiskovi“ u ratnim bolnicama. Pošto je najveći broj vojnika sa teritorije današnje Vrnjačke opštine služio u Moravskom koru (korpusu), spiskovi umrlih u bolnicama ove jedinice sadrže i imena vojnika sa pomenute teritorije. Tako se na spisku umrlih I poljske bolnice Moravskog kora, od početka rata do 30. jula 1878. godine nalaze i: Vasilije Čajetinac (38 g.), redov, pešak, iz Novog Sela, Kruševački okrug, koji je umro 11, januara 1878. godine od tifusa; Marko Bašić (33 g.), redov, pešak, takođe iz Novog Sela, koji je umro 8. februara 1878. godine od tifusa i Miladin Vidić (29 g.), kaplar, pešak, iz Podunavaca, Čačanski okrug, koji je umro 26. marta 1878. godine, takođe od tifusa.

Na spisku umrlih vojne bolnice Moravskog kora u Prokuplju je ime Aranđela Petrašinovića, pontonjer stajaće vojske, iz Vraneša, Čačanski okrug, koji je umro 29. jula 1878. godine od tifusa, a na spisku III poljske bolnice Moravskog kora, koji je vođen od početka rata do ukinuća bolnice, zabeleženo je ime Teovana Vulića iz Novog Sela, pešaka I klase u Trsteničkom bataljonu, koji je umro 30. decembra 1877. godine i sahranjen u Brusu. Na spisku umrlih IV poljske bolnice Moravskog kora, koji je vođen od početka rata do 15. jula 1878, nalazi se ime Vasilija (Mijaila) Draškovića (30 g.) iz Vrnjaca, Kruševački okrug, koji je umro decembra 1877. godine (neutvrđen datum), sa dijagnozom Oedema pulm. On je bio pripadnik tzv. narodne vojske.

U Javorskom koru Srpske vojske takođe je bilo vojnika sa vrnjačke teritorije. U spisku umrlih II poljske bolnice ovog kora nalazi se ime Pana Đurovića iz Podunavaca, redova, pešaka Čačanske brigade II klase, koji je umro 22. decembra 1877. godine.

U spisku umrlih Studeničke rezervne bolnice, koji je vođen od 16. decembra 1877. do 30. aprila 1878, nalaze se imena Nedeljka (Ilije) Otaševića (32 g.) iz Gračaca, pešaka Karanovačke brigade II klase, koji je umro 22. januara 1878. godine od pleuritisa, i Teodora Medara (38 g.), takođe iz Gračaca, pešaka Karanovačke brigade II klase, koji je umro od variole 11. februara 1878. godine.

U Velikoj niškoj bolnici umrli su: 28. februara 1878. godine, od Oedema pulm., redov, pešak Aćim Stojković (26 g.) iz Ruđinaca; 5. marta 1878. godine, od tifusa, redov, pešak Avram Gašić iz Ruđinaca; 26. marta 1878. godine, od tifusa, komordžija Jovan Račić iz Vraneša; 11. februara 1878. godine redov, pešak Pavle Marković iz Gračaca.

U Karanovačkoj bolnici, 20. decembra 1877. godine, od variole, umro je Bogosav (Spasoja) Miković (44 g.) iz Gračaca.

Ognjan Topalović