U Opštini Vrnjačka Banja prema popisu iz 2002. godine živi 26.492 stanovnika ili 111 stanovnik na km², što je neznatno iznad republičkog proseka. U poslednje četiri decenije prisutan je blagi trend povećanja gustine naseljenosti (1953. g. iznosila je 72,8; 1971. - 91,8; 1981. - 102,4 i 2002. - 111 stanovnika na km²). Godine 1948. u Opštini Vrnjačka Banja bilo je 15.916 stanovnika, 1953. - 17.394, 1961. - 18.820, 1971. - 21.940, 1981. - 24.768, 1991. - 25.875 i 2002. - 26.492. Kretanje stanovništva na području opštine Vrnjačka Banja, pored apsolutnog povećanja, karakterišu tri osnovne determinante: 1) mehanički priliv, 2) negativni prirodni priraštaj i 3) demografsko pražnjenje brdsko-planinskog područja.

Period od 1948. godine do danas karakteriše pozitivan trend (sa 15.916 u 1948. godini broj stanovnika na području opštine Vrnjačka Banja se povećao na 26.492 u 2002. godini). Međutim u poslednjim dekadama 1971.-1981. i 1991.-2002. godine opština Vrnjačka Banja beleži smanjenje stope prirasta ukupnog stanovništva (12,1 i 4,3 na 1.000 stanovnika). Takođe, vrednosti lančanih indeksa opadaju (sa 116,6 u 1971. na 102,4 u 2002.). Područje opštine Vrnjačka Banja obuhvata jedno gradsko i 13 seoskih naselja, tako da stanovništvo prema urbano-ruralnoj strukturi čini 37,3% gradskog i 62,7% seoskog stanovništva.

Uočljivo je povećanje broja stanovnika u pojedinim naseljima, pri čemu sam opštinski centar beleži najveći porast broja stanovnika (sa 2.335 u 1948. na 9.877 u 2002. godini). Najveći odliv stanovništva u periodu 1971-2002. godine zabeležen je u naseljima: Goč -70% (sa 224 na 68), Stanišinci -49% (sa 772 na 391), Otroci -29% (sa 761 na 543) i Vrnjci -26% (sa 2.729 na 2.025). Opština Vrnjačka Banja dobija karakteristike monocentrične opštine, što potvrđuje i činjenica da je 1961. godine u sedištu opštine živelo više od 26%, a u 2002. godini od 37% stanovnika.

Osnovno obeležje demografskih kretanja opštine Vrnjačka Banja jeste nizak prirodni priraštaj, tako da više nije osigurana ni prosta reprodukcija stanovništva.

Stopa prirodnog priraštaja beleži negativan trend od 1991. godine sa izuzetkom 1992. i 1996. godine kada je ona pozitivna i iznosi 1,8 promila, odnosno 0,1 promil. U periodu od 1997. godine stopa prirodnog priraštaja konstantno opada sa -1,8 promila (1997.) na čak -4,2 promila (2000.), da bi se 2003. godine vratila na nivo od -1,8 promila. Negativna stopa prirodnog priraštaja u dužem vremenskom periodu ukazuje na problem depopulacije, odnosno, „bele kuge“.

Starosna struktura stanovništva opštine Vrnjačka Banja sve više ima karakteristike „regresivnog“, odnosno starijeg tipa stanovništva, budući da se smanjuju fertilni (plodnost, rodnost, sposobnost žene da rađa potomke) i omladinski kontigent stanovništva, što se može uočiti iz oblika starosne piramide za 2002. godinu.

Takođe, promene u broju stanovnika po pojedinim starosnim grupama u međupopisnom periodu 1991-2002. ukazuju na proces starenja stanovništva, pa se tako kontigent starog stanovništva iznad 65 godina u posmatranom periodu povećao za oko 54%.

Posmatrajući stanovništvo po velikim starosnim grupama, zaključak je da se inače nisko učešće mladog stanovništva i dalje smanjuje. U skladu s tim može se reći da na 100 stanovnika uzrasta do 15 godina dolazi 115 stanovnika starijih od 65 godina.

Pad nataliteta i starenje stanovništva su izazvali i promene u polnoj strukturi čija je osnovna odlika smanjenje udela muškog u ukupnom stanovništvu (koeficijent feminiteta 107).

Starost     Žene     Muškarci     Broj žena na 100 muškaraca
0 - 4       549      618                89
5 - 9       667      688                97
10 - 14     791      805                98
15 - 19     843      840                100
20 - 24     862      892                97
25 - 29     853      788                108
30 - 34     807      793                102
35 - 39     847      846                100
40 - 44     969      942                103
45 - 49     1134     1111               102
50 - 54     998      917                109
55 - 59     662      560                118
60 - 64     870      779                112
65 - 69     944      856                110
70 - 74     839      703                119
75 +        848      549                138
Nepoznato   182      140                130
Ukupno      13665    12827              107

Na teritoriji opštine prema popisnim podacima iz 2002. godine od ukupno 22.374 stanovnika starog 15 i više godina prema bračnom stanju, bilo je 10.716 muških i 11.658 ženskih stanovnika. Od 10.716 muškaraca, neoženjenih je bilo 2.852, oženjenih 7. 071, udovaca 450, razvedenih 274 i 69 nepoznatog statusa. Od 11. 658 žena, neudato je bilo 2.157, udatih 7.091, udovica 1.860, razvedenih 475 i nepoznatog statusa 75.

Podaci o bračnom stanju u popisu 2002. godine odnose se na formalno-pravni status lica (zakonsko bračno stanje), a ne na faktičko stanje u okviru porodičnih zajednica. To znači da su lica koja su živela u neformalnim bračnim zajednicama davala podatke o formalno-pravnom bračnom statusu koji je prethodio zasnivanju ovih zajednica. Prema podacima Zavoda za statistiku u Kraljevu u 2004. g. u Vrnjačkoj Banji sklopljeno je 130 brakova, a razvedeno 36.

Struktura prema nacionalnoj pripadnosti, veroispovesti i maternjem jeziku

Na teritoriji opštine Vrnjačka Banja nacionalnu strukturu čine Srbi sa 96% od ukupnog broja stanovnika ili po podacima iz 2002. godine 25.305 stanovnika, zatim slede Romi sa 209 stanovnika ili 0,8%, Crnogorci sa 161 satnovnika ili 0,6%, i lica koja su se izjasnila kao Jugosloveni sa 79 stanovnika. Od nacionalnih manjina u opštini Vrnjačka Banja nalaze se: Bugari, Mađari, Makedonci, Muslimani, Rusi, Hrvati, a bilo je i neizjašnjenih.

Upoređujući podatke iz 1991. i 2002. godine neke etničke grupe su se smanjile, na primer Crnogorci i Jugosloveni. Crnogoraca je u opštini 1991. godine bilo 498, dok je 2002. godine na teritoriji opštine živelo samo 161 lice ili u odnosu na 1991. godinu Crnogoraca je za oko 32% manje.

U strukturi stanovništva prema veroispovesti na teritoriji opštine u 2002. godini, od ukupnog broja stanovnika (26.492), živi 95% vernika pravoslavne veroispovesti, dok ostalih 5% pripadaju drugim veroispovestima među kojima su: katolici sa 69 stanovnika, 15 stanovnika islamske veroispovesti, 13 protestanata, jedan pripadnik proorjentalnih kultova (Hare Krišna), a ima i 1236 stanovnika koji se nisu izjasnili kao vernici.

Na teritoriji opštine Vrnjačka Banja, u strukturi prema maternjem jeziku, 97% stanovništva od ukupnog broja, izjasnilo se da im je maternji jezik srpski 25.671, dok se ostalo stanovništvo izjasnilo za druge jezike: albanski 2, bugarski 13, mađarski 13, makedonski 34, romski 163, rumunski 5, slovački 7, hrvatski 26, ostali jezici 40 i nije se izjasnilo i nepoznato 428 lica.

Obrazovna struktura stanovništva

U obrazovnoj strukturi stanovništva starog 15 i više godina na području Vrnjačke Banje (2002.) završena srednja škola je najčešći vid obrazovanja kod oba pola (43% stanovnika), na drugom je mestu osnovno obrazovanje (23% uglavnom starijeg sloja stanovništva), dok je 10% (2.326) stanovništva opštine sa višom i visokom stručnom spremom.

Iako je zabeležen trend smanjenja broja nepismenih u poslednjih deset godina i dalje je prisutan značajan procenat nepismenog stanovništva (709 stanovnika), posebno ženskog (5,7% stanovništva starog 10 godina i više).

Ekonomska struktura stanovništva

Kritična masa aktivnog stanovništva opštine Vrnjačka Banja u 2002. godini iznosi 44,2% ukupnog stanovništva, pri čemu prednjači stopa aktivnog stanovništva sa 45%, dok je 34,4% izdržavanog stanovništva, 21% lica sa ličnim prihodom i 0,2% lica koja su na radu ili boravku u inostranstvu. Navedene tendencije u kretanju stanovništva ove opštine prema aktivnostima najbolje ilustruje koeficijent ekonomske zavisnosti (odnos broja lica sa ličnim prihodima i izdržavanih i broja aktivnih lica 100) koji pokazuje tendenciju smanjenja u periodu od 1981-1991. godine (113,2 u 1981. na 111,2 u 1991.g.) i tendenciju povećanja u periodu od 1991-2002. godine (111,2 u 1991. na 125,7 u 2002.).

Prema podacima iz 2002. godine, od ukupnog broja aktivnog stanovništva, zanimanje obavljaju 9.120 lica, od toga 4.054 ženskog pola. Od zanimanja 29% stanovništva radi u prerađivačkoj industriji ili 2.697 lica, zatim u trgovini radi 13% stanovništva ili 1.177 lica, dok se poljoprivredom bave 11% ili 1.020 stanovnika.

Učešće poljoprivrednog u ukupnom stanovništvu iznosi 5,1%, dok je učešće njegovog aktivnog dela u ukupnom aktivnom stanovništvu 8%. Od ukupnog broja poljoprivrednog stanovništva koji iznosi 1.349 lica, aktivno obavlja poljoprivredno zanimanje 970 stanovnika, dok je 379 stanovnika izdržavano prihodom od poljoprivrede, a u te stanovnike spadaju sledeće kategorije: domaćice, deca predškolskog uzrasta, učenici osnovne škole, učenici srednjih škola i studenti.

Radni kontigent stanovništva, kao izraz starosne strukture i aktivno stanovništvo (radna snaga), kao izraz ekonomske strukture stanovništva su kvantitativni pokazatelji čiji obim prevazilazi privredne mogućnosti opštine.

Stepen zaposlenosti ukupnog stanovništva opštine je 32,8% i radno sposobnog stanovništva 52,8%. Analiziranjem stepena nezaposlenosti u Vrnjačkoj Banji primećujemo da od 1995. godine stepen nezaposlenosti stalno raste. Na birou za zapošljavanje registrovano je 4.154 nezaposlena lica i to uglavnom ženske populacije (2.258).

Mehaničko kretanje stanovništva

Ovaj kraj je zahvaćen dosta intenzivnim procesom imigracije stanovništva, posebno u međupopisnom periodu od 1991-2002. godine (3.375 doseljenika), što ukazuje da postoje određeni prirodni i stvoreni uslovi za zadržavanje stanovnika u opštini. Međutim, ovaj zaključak se odnosi samo na nekoliko naselja u opštini i to na: Vrnjačku Banju kao opštinski centar sa ukupno 1.315 doseljenika, Novo Selo sa 519 doseljenika, Ruđinci sa 330 doseljenika i Vrnjci sa 297 doseljenika.

Najveći deo selidbenog stanovništva u Vrnjačkoj Banji je sa područja Republike Srbije, 55,6% ili 6.701 stanovnik, dok iz drugih Republika, bivših Republika SFRJ i ostalih zemalja ima ukupno 20,8% ili 3.053 doseljenika.

Vrnjačka Banja je turističko mesto i najčešći vid migracija su dnevne migracije stanovništva. To je svakodnevna pojava kretanja raznih kategorija stanovništva u zoni gravitacije oko središta grada. Tu spadaju radnici, službenici, đaci, studenti i svi ostali koji imaju potrebu kretanja u periodu jednog dana. Veoma su raširena kretanja radnika koji stanuju u jednom mestu, a rade u drugom bliskom mestu. Na teritoriji opštine prema podacima iz 2002. godine od ukupnog broja dnevnih migranata (3.397), najveći broj stanovnika radi u drugoj opštini u blizini Vrnjačke Banje tj. 1.722 stanovnika radi na teritoriji Kraljeva, Kruševca i Trstenika, dok 1.624 stanovnika radi u drugom naselju iste opštine.

Na teritoriji opštine ima ukupno 918 studenta i učenika. Školuju se u većini (505 lica) u velikim gradskim centrima oko Vrnjačke Banje, dok se ostali broj školuje u drugom naselju opštine.

Kao i u ekonomskoj strukturi, najveći broj migranata radi u prerađivačkoj industriji (1.593), zatim u trgovini (352), hotelima i restoranima (263), dok najmanji broj migracionog stanovništva radi u finansijskim posredovanjima (21 stanovnik).

Na teritoriji opštine registrovano je oko 877 (3,3%) izbeglih lica, što se nameće kao bitan socijalni problem. Važno je istaći da popisom 2002. godine nisu obuhvaćena raseljena lica sa Kosova i Metohije, a kojih na području ove opštine prema poslednjoj evidenciji ima čak 2.816.

Domaćinstva

Kretanje ukupnog broja domaćinstava na teritoriji opštine Vrnjačka Banja je u porastu. Upoređujući pregled domaćinstava od 1948. godine do 2002. godine vidimo da sa porastom ukupnog broja stanovnika raste i broj domaćinstava, što pokazuje da je u opštini 1948. godine živelo 15.916 stanovnika i imalo ukupno 3.388 domaćinstava, dok je 2002. godine bilo 26.492 stanovnika, a domaćinstava 8.893.

Najveći broj domaćinstava opština ima sa dva člana, ukupno 2.327, zatim slede domaćinstva sa četiri člana (1.879), jednim članom (1.831) i tri člana (1.550). Sa pet i više članova na teritoriji opštine ima oko 15,5% domaćinstava. Prosečan broj članova za domaćinstva na teritoriji opštine iznosi 2,95.

U opštini Vrnjačka Banja prema podacima iz 2002. godine ukupno je registrovano 7.876 porodica koje su svrstane u sledeće kategorije:

1. Bračni par bez dece. To su porodice u kojima nije bilo živorođene dece, odnosno čija su deca umrla i porodice iz kojih su se sva deca izdvojila, a u opštini ih ima ukupno 2.694;

2. Bračni par sa decom. To su porodične zajednice u kojima zajedno žive roditelji i deca koja nisu zasnovala svoju porodicu, a njih u opštini ima ukupno 4.240;

3. Majka s decom. To su porodične zajednice u kojima majka živi s jednim detetom ili sa više dece, bez obzira da li je majka neudata, udovica ili razvedena, a ima ih ukupno 712 porodica;

4. Otac s decom. To su porodične zajednice u kojima otac živi s jednim ili sa više dece, bez obzira da li je otac neoženjen, udovac ili je razveden, i ima ih ukupno na teritoriji opštine 230 porodica.

Bojan Miladinović